KONIECZNY WSTĘP

Zagadnienie etyki w biznesie jest stosunkowo młode. Po raz pierwszy pojawiło się pod koniec XIX wieku. To wtedy powstawały prace filozofów, teologów i ekonomistów podnoszące etyczne podstawy kapitalizmu, sprawy godności pracy i uczciwej płacy. Lata 60. XX wieku (w wyniku gwałtownych protestów społecznych, wydarzeń roku 68. w Europie Zachodniej) sprawiły, że powstały pierwsze poważne ruchy konsumenckie, ekologiczne i feministyczne. Literatura poświęcona etyce biznesu zajmowała się głównie sprawą odpowiedzialności prawnej przedsiębiorców. W latach 70. etyka biznesu stała się samodzielną dziedziną badań. Wtedy właśnie szeroko i głośno dyskutowano o granicach wolności gospodarczej, odpowiedzialności moralnej przedsiębiorców, postulowano daleko idące sankcje za nieetyczne działania firm. W latach 80. po raz pierwszy pojawiło się pojęcie etyki menedżerskiej. Powstawały liczne placówki badawcze, wydawane były podręczniki i kompendia wiedzy.

Dzisiaj badacze skupiają się głównie na metodologii badań w etyce biznesu, próbują usystematyzować wiedzę, rozpoczynają badania porównawcze.

Etyka w biznesie jest więc dziedziną wiedzy względnie młodą, ale nie znaczy to, że nie ma nic do powiedzenia. Wręcz przeciwnie.

SMAROWIDŁO I TRYPY SPOŁECZNE

Czym jest etyka, a czym moralność, co to jest ethos i jak powstają wartości moralne – te zagadnienia zostawmy filozofom i innym badaczom. Na potrzeby tej publikacji przyjmijmy w dużym uproszczeniu, że etyka to rodzaj smarowidła, dzięki któremu sprawnie i bez zacięć kręcą się tryby społecznych mechanizmów. Świadomie używamy pojęcia „społecznych” ponieważ wielu uczestników życia gospodarczego (przedsiębiorcy, klienci, badacze rynków) uważa, że pojęcia „etyka” i „biznes” były, są i zawsze będą na kursie kolizyjnym. To jeden z mitów i to mitów bardzo szkodliwych.

Dość powszechne jest przekonanie, że podstawowy (nawet często jedyny) wymiar biznesu stanowi maksymalizacja zysku. Jeśli tak się postawi sprawę, to gdzie tu miejsce na moralność…? Moralność bowiem kojarzy się najczęściej z odruchem serca, z normami postępowania narzuconymi (danymi) nam przez Boga, bogów, demiurga. Społeczny wymiar moralności oznacza działanie altruistyczne, w żadnym wypadku nienastawione na zysk (w jakiejkolwiek postaci).

Zacznijmy od opisu. Kapitalizm (nie czas tu i miejsce na analizę różnych odmian wolnego rynku w ujęciu historycznym, strukturalnym czy terytorialnym) zasadza się na wykorzystaniu ludzkiej chciwości i chęci życia w lepszych warunkach. Tę naturalną skłonność ludzi, ich ambicje, zamiłowanie do luksusu i zazdrość o dobra i powodzenie innych kapitalizm wykorzystuje z sukcesem. Naturalnym elementem występującym w wolnym rynku, oprócz chciwości, jest spekulacja. Można oczywiście przyjąć założenie tak zwanej wulgarnej teorii Darwina, że w przyrodzie wygrywa ten, który jest bardziej chciwy i bardzie przebiegły. Oczywiście Karol Darwin nic takiego nie twierdził, ale w powszechnym odbiorze walka o przetrwanie jest osnową tej teorii. A przecież wiadomo, że w walce nie ma sentymentów. To gra o sumie zerowej: albo się wygrywa, albo wypada z gry. Tak miało być z handlem: jeśli ktoś sprzedaje, a ktoś kupuje, to któraś ze stron na tym traci. Już dawno udowodniono, że to nieprawda, ale z ludzką niewiedzą, ze stereotypami i mitami walczyć jest bardzo trudno.

Wróćmy więc do tego określenia moralności jako „smarowidła”. Wyobraźmy sobie spekulanta („wrednego kapitalistę”), który bezwzględnie wykorzystuje ludzką naiwność, chęć łatwego i szybkiego wzbogacenia się i oferuje produkt lub usługę, która jest wydmuszką, typową bańką spekulacyjną. Owszem, kilka osób może dać się nabrać, powierzyć takiej osobie oszczędności życia. Jednak w końcu przychodzi dzień, w którym ktoś mówi „sprawdzam!” i całe oszustwo ujrzy światło dzienne. Często to dramaty ludzi, całych rodzin, korporacji, które zaufały komuś, kto okazał się nieuczciwy. Nawet jeśli taki spekulant uniknie odpowiedzialności i z całym wyłudzonym majątkiem wymknie się wymiarowi sprawiedliwości do jakiegoś ciepłego raju podatkowego, to coś po nim pozostanie. To nauczka. Po pierwsze, oszukani staną się ostrożniejsi. Pomyślą kilka razy, zanim ponownie komuś powierzą oszczędności swojego życia. Po drugie, jeśli już to zrobią, to na pewno po dokładniejszym zbadaniu sytuacji i okoliczności. Skupmy się na tym drugim.

Jakim kryterium będą się kierować ci, którzy już raz dali się oszukać? Najpewniej sprawdzą, czy nowemu partnerowi można zaufać. A zaufanie to kategoria z dziedziny biznesu czy moralności…?

Jeśli wszystko jest determinowane przez pieniądz i chęć zysku, nie ma miejsca na równość i sprawiedliwość. Nie istnieje równość wobec prawa, bo póki spekulacja przynosi zyski, są one własnością spekulantów. Jeśli nadchodzi kryzys – jego koszty ponoszą wszyscy, także ci, którzy w spekulacji nie mieli żadnego udziału. Sojusz (czasem cichy i niesformalizowany) bankierów, biznesmenów, polityków tworzy nowe przywileje chroniące uczestników przed odpowiedzialnością. Później okazuje się, że po nadejściu kryzysu odpowiedzialność rozkłada się równo na wszystkich. Intuicyjnie czujemy, że to niesprawiedliwe. Ta nierówność ma jeszcze jedną ważną konsekwencję: spekulacja może doraźnie przynieść zyski. W dłuższej perspektywie generuje jednak ogromne koszty. Jednym z najpoważniejszych kosztów (bo o dalekosiężnym działaniu) jest utrata zaufania. Zaufanie – kategoria, o której w pierwszym odruchu można pomyśleć, że należy do kategorii moralności lub przynajmniej kontaktów społecznych – jest jak najbardziej kategorią biznesową.

Widzimy więc, że opinia publiczna jest i będzie zainteresowana problemem standardów moralnych w biznesie. Dobrze prosperująca i zrównoważona firma to taka, która za jeden z celów stawia sobie wprowadzenie standardów moralnych do swojej strategii i świadomie się nimi posługująca.

Nie bez kozery wspominamy tutaj opinię publiczną. To ostatecznie ona weryfikuje, czy nasza firma postępuje zgodnie z pewnymi standardami.

KODEKS A KLON PANI X

Etyka w biznesie to także rozwiązywanie problemów związanych z tym, jak należy postępować w szeroko rozumianej działalności gospodarczej. Znamy różne rozwiązania. Jednym z nich jest tworzenie kodeksu etyki. Jak każdy kodeks, także i ten będzie miał bardzo poważną wadę: znajdzie się zawsze przynajmniej pół kroku za tym, co przynosi życie. Nawet najbardziej światli, doświadczeni i uczeni kodyfikatorzy nie są w stanie przewidzieć tego, jaki problem moralny może przynieść nam przyszłość. Posłużmy się następującym przykładem: art. 148 kodeksu karnego mówi: ”Karze podlega, kto pozbawia życia innego człowieka lub działa z takim zamiarem”. Z pozoru sprawa jest oczywista, prawda? Wyobraźmy sobie taką sytuację: postęp technologiczny osiągnął już taki poziom, że klonowanie ludzi nie napotyka żadnych barier technicznych. Pozwala na sklonowanie nie tylko wyglądu, ale także pamięci, przeżyć, emocji. Tylko twórca takiego klona wie, który egzemplarz Pani X stojący w auli uniwersytetu jest pierwowzorem, a który idealną kopią. Ostatnia Pani X ma dokładnie tę samą pamięć, te same emocje. Na oczach wszystkich zabijam tę drugą Panią X. Czy powinienem ponieść odpowiedzialność z tytułu art. 148…? Kodeks karny jest w tyle za takimi pytaniami. Tak samo dzieje się z kodeksami etyki w naszych firmach. Nie łudźmy się: nie jesteśmy w stanie zredagować zbioru reguł postępowania, który wyczerpywałby wszystkie możliwe sytuacje. Dlatego, po pierwsze, musimy założyć, że kodeks etyki nie jest zbiorem skończonym i z całą pewnością powinno się go uzupełnić. Po drugie, muszą istnieć mechanizmy, które wypełnią lukę powstałą w zapisach kodeksu.

Wartością firmy są jej pracownicy. Traktowani w sposób odpowiedzialny i zgodny z normami społecznymi, będą najlepszą wizytówką firmy czy organizacji. Zniechęcony, stłamszony i poniżany pracownik albo od nas ucieknie, albo zaszkodzi wizerunkowi firmy. Przestrzeganie zapisów kodeksu etyki pozwala zminimalizować straty, ale nie może (z powodów opisanych powyżej) ich zupełnie wyeliminować. Ktoś musi wziąć na siebie odpowiedzialność za koszty powstałe w wyniku ewentualnych konfliktów. Ten ktoś to szef, pracodawca. To on musi mieć wykształcony „kręgosłup moralny”. Trudno jednoznacznie określić, na czym polega ta właściwość. Możemy jednak przyjąć, że taki człowiek powinien kierować się zasadami współżycia społecznego, nie zawsze wynikającymi wprost z obowiązujących przepisów. Oprócz cech osobistych lidera, trzeba także czasu i wytrwałości oraz wiary w to, że można odnieść biznesowy sukces, nie kierując się działalnością, tylko kryteriami zysku i kumulacji kapitału. Etyczny (moralny) biznes to podejście długofalowe, strategiczne oparte na zasadzie dialogu społecznego. Etyka w biznesie to nie tylko szacunek do siebie nawzajem. To także motywacja i zdolność do prawego posługiwania się mechanizmami rynkowym i biznesowymi. To także gotowość do płacy zgodnej z ilością i jakością wykonanej pracy.

MIKRO, MEZO I MAKRO

Wyróżniamy trzy poziomy etyki biznesu:

Poziom makro:  to w głównej mierze odpowiedzialność administracji i służb państwa. To poziom polityki społecznej i systemu wartości (skala nierówności społecznych, poziom korupcji).

Poziom mezo:  każdy rodzaj działalności gospodarczej odbywa się w otoczeniu społecznym i za społecznym przyzwoleniem. Na tym poziomie analizujemy klientów (interesariuszy) naszej firmy, ich oczekiwania i stawki. Taka analiza musi zapewnić zasadę wymiany 3E:

Poziom mezo to centralny poziom etyki biznesu. Wyróżniamy w nim dwa procesy wymiany: zewnętrzny i wewnętrzny. Omówimy je później.

Poziom mikro: to etyka zawodowa, głównie menedżerów, przedsiębiorców. Na tym poziomie dokonuje się wymiana (usług, pracy, sprzedaży i kupna, reklamy, doradztwa, zatrudniania i podejmowania pracy). Każda z tych czynności związana jest z ryzykiem. Zmniejsza się ono wraz ze wzrostem poziomu zaufania między stronami. W dłuższej perspektywie zaufanie buduje lojalność i kształtuje pożądaną społecznie normę traktowania drugiej strony podmiotowo, a nie instrumentalnie.

Poziom etyczny firmy (przedsiębiorstwa) jest pochodną (skutkiem) czynników zewnętrznych i wewnętrznych.

Te pierwsze to:

System ekonomiczny dominujący w gospodarce (wolny rynek generuje inny zestaw celów do wykonania niż gospodarka centralnie planowana, etatystyczna, czyli np. socjalistyczna);

System polityczny panujący w kraju (poziom etyczny firmy jest określony przez faktyczny poziom swobód demokratycznych i dystansu władzy do gospodarki do obywateli);

System prawny (prawo wyznacza firmom obszar dopuszczonego dla nich działania, dobrze napisane i przestrzegane, pozostaje w zgodzie z panującymi w społeczeństwie normami i systemem gospodarczym);

Zestaw norm i obyczajów przyjętych w społeczeństwie (to ten zestaw wyznacza podstawę moralną działań – także w gospodarce – i ogranicza działania i cele niezgodne z przyjętym systemem moralnym).

Czynniki wewnętrzne to:

Sytuacja ekonomiczna firmy (to banał, ale jakże dotkliwy: im gorsza sytuacja finansowa firmy, tym trudniej szefowi czy zarządowi podejmować działania zgodne z normami etycznymi. Postępowanie zgodne z moralnością przychodzi o wiele trudniej w sytuacji zagrożenia upadłością firmy);

Misja firmy (innymi słowy: przesłanie skierowane do klientów i do pracowników, formułuje cel działalności przedsiębiorstwa);

Polityka firmy (tworzy kulturę organizacyjną, dzięki niej można stworzyć minimalny poziom etyczny przedsiębiorstwa);

Poziom moralności pracowników (nie ma grzechu bez grzesznika, za każdym niemoralnym postępkiem zawsze stoi jakiś konkretny człowiek).

ODPOWIEDZIALNOŚĆ A KOSZTY

Etyka w biznesie to nie tylko usprawnienie działalności firmy, to także zmniejszanie kosztów ewentualnych konfliktów. Do podstawowych wartości musimy zaliczyć:

Odpowiedzialność. Oznacza ona, że firma jest gotowa wziąć na siebie odpowiedzialność za wpływ, jaki wywiera na swoje otoczenie. Oznacza też gotowość wycofania się z błędnych decyzji oraz naprawienie ewentualnych szkód.

Przejrzystość. To dobrowolne udostępnianie informacji o decyzjach i działaniach związanych z tymi aspektami działalności przedsiębiorstwa, które mają związek z otoczeniem (społeczeństwem, środowiskiem).

Aktywna obecność w środowisku. To świadomość, że nasza firma nie działa w oderwaniu od świata, że potrzebne jest współdziałanie i lokalna aktywność.

Etyka. To sytuacja, w której wszystkie decyzje podejmowane są uczciwie, rzetelnie i wiarygodnie, bez przyjmowania i oferowania nielegalnych korzyści. Wartości etyczne to także osobista postawa przedsiębiorcy (szefa, lidera), który ma poczucie odpowiedzialności nie tylko za firmę, ale także za klientów, otoczenie, współpracowników i pracowników. Traktuje innych jak równych sobie i uczciwie.

Kierowanie się wartościami moralnymi pozytywnie odróżni naszą formę od innych. Wiadomo, że każde przedsiębiorstwo chce maksymalizować zyski, ale na tym nie kończy się działalność biznesowa. Firma z wyraźnie określonym „kręgosłupem moralnym” ugruntuje swoją pozycję i będzie się zauważalnie różnić na tle konkurencji. Normy i moralne zasady postępowania, wpisane w działalność przedsiębiorczą, nie tylko kreują pozytywny wizerunek na zewnątrz, ale także wspierają biznesowy rozwój

Podążanie za normami etycznymi wewnątrz firmy jest także dobrze odbierane przez pracowników. Dzięki temu wewnętrzna struktura organizacyjna staje się bardziej przejrzysta. Pracownicy, świadomi wartości firmy, stają się bardziej lojalni, częściej identyfikują się z celami przedsiębiorstwa i są bardziej zintegrowani ze swoim miejscem pracy.

BIZNES, MORALNOŚĆ, SYNTEZA

Gdyby założyć, że między ekonomią (biznesem) a etyką (moralnością) istnieją nieprzekraczalne różnice, to sytuacja wyglądałaby tak:

(Gasparski W., Lewicka-Strzałecka A., Etyka biznesu jako przedmiot nauczania, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego, Warszawa 2001.)

Widzimy więc, że celem etyki biznesu jest zysk społeczny (czyli tzw. dobro społeczne). To inaczej doskonalenie się społeczeństwa w procesie takiego zaspokajania dobrobytu jego członków, jaki jest możliwy na danym etapie rozwoju cywilizacyjnego (społecznego, gospodarczego).

Dziedziną zainteresowań etyki biznesu są relacje społeczne, ale także te, które wytwarzają się w wyniku działalności gospodarczej.

Kryterium, jakim posługuje się etyka biznesu, jest integralny rozwój. Działanie podmiotu gospodarczego (firmy, przedsiębiorstwa) jest właściwe, jeśli sprzyja rozwojowi jednostki, firmy i społeczności.

Pojęcia tworzące etykę biznesu to dobro wspólne i odpowiedzialność. Dobro wspólne jest efektem coraz większej demokratyzacji życia społecznego.

Postawa firmy to uczciwa konkurencja między podmiotami działającymi na rynku, a także między współpracownikami.

Struktura to punkt odniesienia dla postaw. Jest nią zawsze wspólnota.

Strategia etyczna firmy to nic innego jak proces polegający na zarządzaniu relacjami z różnego rodzaju interesariuszami, którzy mogą mieć rzeczywisty wpływ na sukces działalności biznesowej. Należy ją więc traktować jako inwestycję, a nie koszt. Innymi słowy, etyczny wymiar działalności gospodarczej to efektywna strategia zarządzania. Przez prowadzenie dialogu społecznego (nieustannego) przyczynia się ona do wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstw, a jednocześnie kształtuje korzystne warunki dla zrównoważonego rozwoju społecznego i gospodarczego.

POMOCNE LEKTURY:

Chryssides George D., Kaler John H., Wprowadzenie do etyki biznesu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.

Gałkowski J. W., Borkowska M., Etyka w biznesie, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2002.

Gasparski W., Lewicka-Strzałecka A., Etyka biznesu jako przedmiot nauczania, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego., Warszawa 2001.

Gasparski W., Wykłady z etyki biznesu, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego., Warszawa 2007.

Jackowska I., Jak zostać i pozostać przedsiębiorcą, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa 2013.

Klimczak B., Między ekonomią a etyką, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2008.

Sułkowski Ł., Ignatowski G., Etyka w służbie biznesu, Studia i Monografie nr 44, 2013.

Skurjat K., Etyka i psychologia biznesu, Wydawnictwo Uniwersytety Przyrodniczego we Wrocławiu, Wrocław 2010.

Tomczyk-Tołkacz J., Etyka biznesu, Wybrane problemy, Wydanie 2, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego, Wrocław 1997.

GDZIE MNIE ZNAJDZIESZ?

Spis treści

1. OKŁADKA

2. KONIECZNY WSTĘP

3. SMAROWIDŁO I TRYPY SPOŁECZNE

4. KODEKS A KLON PANI X

5. MIKRO, MEZO I MAKRO

6. ODPOWIEDZIALNOŚĆ A KOSZTY

7. BIZNES, MORALNOŚĆ, SYNTEZA

8. POMOCNE LEKTURY:

9. GDZIE MNIE ZNAJDZIESZ?

Landmarks

1. Cover